اکنون با بازگشایی کانال ارزی عراق، این طلب قدیمی قابل استفاده شده؛ اما نکته کلیدی اینجاست که آزادسازی به‌معنای دسترسی کامل و آزاد نیست. ایران اجازه ندارد این ۲ میلیارد دلار را به‌صورت نقدی یا برای مصارف متنوع ارزی به‌کار بگیرد. استفاده از این منابع، به‌طور مشخص و از پیش تعیین‌شده، محدود به واردات کالاهای اساسی و اقلام غیرتحریمی است.

محدودیت یعنی چه؟

این محدودیت به آن معناست که پول حاصل از صادرات برق، نه وارد بازار آزاد ارز می‌شود، نه امکان تخصیص آن به نیازهای ارزی دیگر اقتصاد—از تأمین ارز بخش خصوصی گرفته تا بازپرداخت بدهی‌ها یا تقویت ذخایر بانک مرکزی—وجود دارد. مسیر مصرف این پول از ابتدا مشخص شده و تنها می‌تواند صرف خرید کالاهایی مانند غلات، دارو، تجهیزات پزشکی و اقلام حیاتی مشابه شود؛ کالاهایی که در ادبیات تحریمی، «انسان‌دوستانه» تلقی می‌شوند.

در عمل، این سازوکار بیشتر شبیه یک حساب واسط کنترل‌شده است تا یک منبع ارزی آزاد. پول از عراق خارج می‌شود، اما مقصد و نوع مصرف آن از پیش تعیین شده و تحت نظارت قرار دارد. به بیان ساده‌تر، ایران به پولش دسترسی دارد، اما حق انتخاب چندانی درباره نحوه خرج‌کرد آن ندارد.

چرا چنین محدودیتی اعمال شده؟

ریشه این محدودیت را باید در تلاقی دو عامل جست‌وجو کرد: نخست، تحریم‌های بانکی و مالی که همچنان نقل‌وانتقال آزاد ارز را برای ایران ناممکن کرده‌اند؛ و دوم، حساسیت‌های سیاسی و حقوقی پیرامون بازگشت احتمالی سازوکارهای فشار مانند اسنپ‌بک. در چنین فضایی، حتی زمانی که یک طلب رسمی و مبتنی بر صادرات انرژی وصول می‌شود، استفاده از آن باید در چارچوب‌هایی تعریف‌شده و کم‌ریسک برای طرف‌های مقابل صورت گیرد.

از این زاویه، آزادسازی ۲ میلیارد دلار نه نشانه پایان محدودیت‌ها، بلکه نمونه‌ای از مدیریت منابع در اقتصاد تحریم‌زده است؛ اقتصادی که در آن، حتی پول حاصل از فروش برق نیز تنها با «اجازه مصرف» قابل استفاده است.

اثر واقعی این عدد چیست؟

این منابع ارزی می‌توانند به کاهش فشار در تأمین کالاهای اساسی کمک کنند و بخشی از بار واردات اقلام حیاتی را سبک‌تر سازند. در شرایطی که تورم بالا و محدودیت ارزی، مستقیماً بر سفره خانوار اثر گذاشته، همین کارکرد نیز اهمیت دارد. با این حال، نباید از این عدد انتظار تغییر جهت بازار ارز یا گشایش عمومی در وضعیت ارزی کشور را داشت.

۲ میلیارد دلار آزاد شده، کمک می‌کند؛ اما بازی را عوض نمی‌کند. این عدد، بیش از آنکه نشانه وفور ارز باشد، یادآور این واقعیت است که در اقتصاد ایران، حتی منابع «آزادشده» نیز همچنان با قید و شرط مصرف می‌شوند.