انجمن تجارت الکترونیک در تازه‌ترین گزارش خود با عنوان «ششمین گزارش کیفیت اینترنت در ایران» که به تازگی منتشر شده، برای اولین بار سراغ بازیگران اصلی این صنعت رفته است. نه برآورد کلی، بلکه گفت‌وگوی مستقیم با ۲۶ فروشنده بزرگ فیلترشکن از میان بیش از ۵۰ فعال کلیدی بازار.

یک بازار ۱.۳ همتی

نتیجه این بررسی میدانی، عددی است که شاید برای بسیاری غافلگیرکننده باشد: مجموع درآمد این بازیگران از مرز ۱.۳ همت (هزار و ۳۰۰ میلیارد تومان) عبور کرده است. رقمی که تنها درآمد فروشندگان بزرگ را پوشش می‌دهد و از کنار انبوه فروشندگان خرد و متوسط با آرامش گذشته است.

اما شاید زود باشد اگر این بازار را صرفاً یک پدیده «غیررسمی» بدانیم. زنجیره تأمین آن، ساختاری شفاف و حرفه‌ای دارد. در انتهای این زنجیره، سه نام ثابت دیده می‌شود: Hetzner، OVH و Gcore. سه ارائه‌دهنده بزرگ سرورهای خارجی که سهم عمده‌ای در تأمین زیرساخت فیلترشکن‌های ایرانی دارند.

سود ۵ برابری؛ هزینه هر گیگ ۳۰۰ تومان، فروش ۱۵۰۰ تومان

برای درک سودآوری این کسب‌وکار، کافی است یک عدد ساده را مرور کنیم: فروشندگان عمده، هر گیگ ترافیک را بین ۳۰۰ تا ۷۰۰ تومان خریداری می‌کنند و همان گیگ را با قیمتی بین ۱,۵۰۰ تا ۵,۰۰۰ تومان به کاربر نهایی می‌فروشند.

یعنی حداقل حاشیه سود ناخالص آنها بیش از ۱۰۰ درصد و در برخی موارد تا بیش از ۱۵۰۰ درصد است. به زبان ساده‌تر، هزینه یک گیگ ترافیک برای فروشنده، کمتر از هزینه یک پیاز کوچک در بازار است، اما کاربر آن را به قیمت یک ساندویچ ساده می‌خرد.

برخی از همین فروشندگان، هر ماه تنها برای تأمین پهنای باند، هزینه‌ای نزدیک به یک میلیارد تومان پرداخت می‌کنند. رقمی که به تنهایی نشان‌دهنده حجم عظیم مصرف ترافیک و در نتیجه درآمد سرسام‌آور این بازیگران است.

چرا این بازار رشد می‌کند؟ پاسخ در قطعی اینترنت است

این گزارش به‌وضوح نشان می‌دهد که اقتصاد فیلترشکن‌ها، اقتصاد «شوک‌های اینترنتی» است. هر بار که دسترسی به سکوهای خارجی محدود می‌شود، سرعت شبکه کاهش می‌یابد یا اختلالات گسترده رخ می‌دهد، کاربران چاره‌ای جز مراجعه به همین فروشندگان نمی‌بینند.

از زاویه اقتصادی، می‌توان گفت: هر مگابایت محدودیت جدید، به سود مستقیم یک فروشنده فیلترشکن تبدیل می‌شود. این رابطه علت و معلولی، باعث شده تا صنعت فیلترشکن‌فروشی به یکی از معدود کسب‌وکارهای ضدچرخه (ضد رکود) در اقتصاد دیجیتال ایران تبدیل شود.

یک نکته مهم: کاربران ایرانی، تأمین‌کننده اصلی درآمد

گاهی تصور می‌شود که منابع مالی این فیلترشکن‌ها عمدتاً از خارج تأمین می‌شود. اما داده‌های همین گزارش می‌گوید که بودجه‌های بین‌المللی مانند ۳۰ میلیون دلار حمایت OTF، در مقایسه با گردش مالی ۱.۳ همتی بازار، سهم ناچیزی دارد. بار اصلی این اقتصاد، روی دوش خود کاربران ایرانی است؛ کاربرانی که برای حفظ دسترسی به اینترنت باز، هزینه می‌پردازند.

بازار فیلترشکن‌فروشی در ایران، دیگر یک پدیده حاشیه‌ای نیست. گردش مالی بیش از ۱.۳ همت، حاشیه سودهای چندصد درصدی، و وابستگی مستقیم به شدت محدودیت‌های اینترنتی، آن را به یکی از حساسترین و پردرآمدترین بازارهای غیررسمی کشور تبدیل کرده است.

تنها ابهام باقیمانده این است: اگر وضعیت فعلی ادامه یابد، در گزارش هفتم انجمن تجارت الکترونیک با چه رقمی روبه‌رو خواهیم شد؟ ۳ همت؟ ۵ همت؟ پاسخ در دست سیاست‌های تنظیم‌گری اینترنت و میزان تحمل کاربران برای پرداخت هزینه‌های فیلترشکن نهفته است.