این اثر که از سوی نشر فرزان روز منتشر شده، در چهار بخش اصلی تنظیم شده است. بخش نخست با عنوان «چارچوب نظری» به بررسی مکتب تحول در شخصیت ایرانی و نسبت عقلانیت با آینده توسعه‌یافتگی ایران می‌پردازد و چارچوب مفهومی بحث کتاب را شکل می‌دهد.

در بخش دوم با عنوان «پایه‌های نظری توسعه‌یافتگی»، نویسنده به برخی از مبانی و الزامات توسعه می‌پردازد؛ از نظریه انسجام درونی و نسبت توسعه‌یافتگی با تشکل اجتماعی و تحول فرهنگی گرفته تا نقش نخبگان، برداشت‌های مشترک آنان، اصول ثابت توسعه سیاسی و رابطه فرهنگ علمی و فرهنگ عمومی.

بخش سوم، «جهان سوم و توسعه‌یافتگی»، نگاه کتاب را از ایران فراتر می‌برد و مسائل توسعه را در بستری گسترده‌تر بررسی می‌کند. مسائل ساختاری جهان سوم، نسبت اقتصاد و فرهنگ با توسعه، نظام بین‌الملل، فرهنگ توسعه، آزادی و توسعه‌یافتگی، موانع فرهنگی تجدد در کشورهای اسلامی و ضرورت‌های تربیتی برای انسان قرن بیست‌ویکم از جمله موضوعات این بخش است.

در بخش چهارم با عنوان «ایران و توسعه‌یافتگی»، تمرکز دوباره بر مسائل ایران قرار می‌گیرد؛ از سیاست خارجی، استراتژی ملی و رابطه توسعه اقتصادی با سیاست خارجی تا دموکراسی، نظام آموزشی، جابه‌جایی نسل‌ها، کارآمدی، فرهنگ سیاسی، مفهوم قدرت و آسیب‌شناسی گفتمان توسعه ایرانی. این بخش همچنین مجموعه‌ای از مقالات و مطالب متأخرتر را دربرمی‌گیرد که موضوعاتی مانند حکمرانی مطلوب، آینده دانشگاه‌های کشور، شبکه‌سازی، حکمرانی در کلاس جهانی، پیشرفت ایران، روابط اجتماعی و تحولات اقتصادی و سیاسی را دنبال می‌کنند.

در صفحه نخست کتاب، سریع‌القلم آن را به دانشجویانی تقدیم کرده که «قاعده‌مند، فکر می‌کنند»، برای آینده برنامه دارند، شأن را بر قدرت مقدم می‌شمارند، رفتارشان قابل پیش‌بینی است و دغدغه وفای به عهد، آنان را به تأمل وامی‌دارد؛ تصویری که بخشی از نگاه نویسنده به انسان عقلانی و زمینه‌های شکل‌گیری جامعه توسعه‌یافته را نشان می‌دهد.

در چاپ بیست‌ویکم، پیشگفتار کتاب نیز با طرح نگاهی تازه به توسعه‌یافتگی آغاز می‌شود. سریع‌القلم با مقایسه تجربه کشورهای مختلف، از شکل‌گیری یک «مکتب توسعه‌یافتگی» در سطح نظام بین‌الملل سخن می‌گوید و عواملی مانند پیوند با اقتصاد بین‌الملل، روابط عادی با قدرت‌های بزرگ، حضور در زنجیره عرضه کالا و خدمات، سرمایه‌گذاری مشترک، همگرایی با کشورهای همسایه و شفافیت مالی را از مبانی مورد توجه کشورهای توسعه‌یافته و در حال ظهور برمی‌شمارد.
او در همین پیشگفتار، در جمع‌بندی نگاه خود به کتاب می‌نویسد: «اگر کل کتاب را بتوان در یک واژه خلاصه کرد، آن واژه "سیستم" خواهد بود.» از نگاه نویسنده، حرکت به سوی بهبود، کارآمدی و بهره‌وری در عرصه‌های مختلف زندگی، بدون سیستم‌سازی امکان‌پذیر نیست و عقلانیت نیز در پیوند با سیستم‌سازی در حکمرانی، حیات اجتماعی و زندگی فردی معنا پیدا می‌کند.

چاپ بیست‌ویکم «عقلانیت و توسعه‌یافتگی ایران» با مطالب جدید، از جمله مطالب مرتبط با تحولات سال‌های اخیر، منتشر شده و تلاش دارد بحث توسعه‌یافتگی ایران را در پیوند با تحولات جدید منطقه‌ای و بین‌المللی و ضرورت‌های حکمرانی، نظم، قاعده‌مندی و آینده‌نگری دنبال کند.