
۱. روزنامه دنیای اقتصاد
تیتر: از نمایش قدرت تا جنگ
نویسنده: احمد رشیدینژاد
نشست سهجانبه سران آمریکا، روسیه و چین که امروز پنجشنبه ۱۹ نوامبر (۲۸ آبان) در حاشیه سیوسومین نشست سران مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک) در شنژن چین برگزار میشود، بیش از آنکه خود «آغازگر» جنگ سوم آمریکا و اسرائیل علیه ایران یا مقدمهچینی یک «توافق» میان واشنگتن و تهران باشد، یک نمایش دیپلماتیک حسابشده در شرایط وخیم امنیتی است که همزمان فشار حداکثری و فضای دیپلماتیک را حفظ میکند.
برگزاری همزمان این نشست و استقرار سه ناو هواپیمابر آمریکا در منطقه، اگرچه تنشها را به سطح بالایی رسانده، اما دقیقا نشان میدهد که طرفها در آستانه تصمیمگیری نهایی، در حال سنجش یکدیگر و جستوجوی راههای خروج جایگزین هستند. برای درک این پویایی، باید سه لایه را از هم تفکیک کرد: منطق حضور سه رئیسجمهور، کارکرد واقعی استقرار نظامی و محرکها و موانع واقعی جنگ. دلیل اینکه این نشست میتواند سه رئیسجمهور را گرد هم آورد، به منافع مشترک هر یک بستگی دارد. آمریکا نیاز دارد چین و روسیه را در چارچوب کنترل تسلیحات هستهای وارد کند؛ پس از انقضای پیمان استارت جدید در فوریه۲۰۲۶، ترامپ به دنبال «توافقی بهتر» است که شامل چین نیز باشد و آن را بهعنوان دستاوردی برای خود ثبت کند.
چین بهعنوان میزبان، هم میخواهد قدرت دیپلماتیک خود را نشان دهد و هم باید موضع خود را در قبال تحریمها و مسائل منطقهای حفظ کند؛ پذیرش میزبانی به پکن امکان میدهد در قلب معادلات قرار بگیرد؛ بدون آنکه تعهدی بدهد. روسیه امیدوار است از این فرصت برای بهبود فضای بینالمللی و افزایش وزن خود در مذاکرات استفاده کند و از انزوای بیشتر پس از تحریمها جلوگیری کند. دستور کار رسمی نشست بر کنترل تسلیحات هستهای و وضعیت ایران متمرکز است و اوکراین بهطور مشخص در دستور کار قرار ندارد؛ این خود نشان میدهد که آمریکا در حال حاضر فوریت بیشتری برای حل مساله ایران نسبت به مساله اوکراین دارد و میخواهد با حذف پرونده اوکراین از میز، تمرکز مسکو را بر پروندهای بگذارد که واشنگتن اولویت میداند.
استقرار سه ناو هواپیمابر آمریکا در منطقه که با ورود ناو «تئودور روزولت» محقق شد و دو ناو دیگر «جورج واشنگتن» و «جورج بوش» هستند، با مجموع حدود ۱۵هزار تفنگدار دریایی و ملوان و صدها فروند هواپیما، هزینهای بسیار بالا برای واشنگتن دارد و صرفا «نمایش قدرت» نیست. با این حال، خود پنتاگون گزارشهای رسانههای اسرائیلی درباره «آمادهسازی برای از سرگیری عملیات علیه ایران» را رد کرده و آن را «حدس و گمان محض» خوانده است. این تناقض دقیقا نشان میدهد که ارتش آمریکا واقعا در حال آمادهسازی برای «حمله محدود» است، اما قصد ندارد به این زودیها دست خود را رو کند؛ ناوهای هواپیمابر بیشتر برای پر کردن دست ترامپ در میز مذاکره هستند تا شلیک اولین گلوله. از منظر ایران، با توجه به رویکرد «پاسخ فوری و بدون محدودیت جغرافیایی» به داراییهای آمریکا و اسرائیل، آمریکا نمیتواند انتظار «ضربه سریع و پیروزی سریع» را داشته باشد.
بزرگترین خطر از اسرائیل میآید. نتانیاهو در حال فشار برای از سرگیری حملات پس از انتخابات میاندورهای آمریکا است. ترامپ انگیزه پیچیدهای دارد: از یک طرف، جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای عملکرد ضعیفی داشتند و او ممکن است به یک «پیروزی نظامی محدود» برای انحراف توجه نیاز داشته باشد؛ از طرف دیگر، او به وضوح نمیخواهد در یک جنگ تمامعیار دیگر در خاورمیانه گرفتار شود. موانع به همان اندازه واقعی هستند: عربستان سعودی، قطر، امارات و دیگر کشورها به صراحت با عملیات نظامی جدید آمریکا مخالفت کردهاند و نگران تلافی ایران هستند. این هزینهها آمریکا را مجبور میکند قبل از اقدام نظامی، به دنبال راههایی با هزینه کمتر باشد و نشست سهجانبه یکی از همان راههاست.
در نهایت، از این نشست نه«جنگ» و نه «توافق» را نمیتوان استنباط کرد. مقامات آمریکایی خود اذعان کردهاند که انتظار نمیرود در این نشست توافقی حاصل شود و آن را «نقطه شروع» میدانند. چین و روسیه در مساله هستهای ایران موضع روشنی دارند: مخالف یکجانبهگرایی و فشار حداکثری آمریکا هستند و بعید است در نشستی که میزبان آن چین است، برای اعمال فشار بر تهران همراهی کنند. نشست شنژن نه چراغ سبز جنگ است و نه توافق صلح؛ بیشتر شبیه یک توقف کوتاه برای بازخوانی مواضع است. اگر پس از نشست، اسرائیل همچنان بر تشدید فشار اصرار ورزد یا ترامپ بهدلیل مشکلات داخلی نیاز به انتقال بحران داشته باشد، آن سه ناو هواپیمابر ممکن است از «ابزار چانهزنی» به «ابزار جنگ» تبدیل شوند.
۲. روزنامه تعادل
تیتر: جنایتی به نام حمله به زیرساختهای آبی ایران!
نویسنده: مهدی زارع
در آبان ۱۴۰۵ گزارشی تحقیقی از روزنامه نیویورک تایمز بحثی داغ را در میان کارشناسان، رسانهها و افکار عمومی ایران و جهان به راه انداخت: آیا ساخت صدها سد و طرح انتقال آب در ایران، دستکم در برخی موارد، با هدف پشتیبانی از پایگاههای مخفی موشکی سپاه پاسداران انجام شده است؟ و پرسش مهمتر اگر چنین ارتباطی وجود داشته باشد، آیا حمله به این سدها از نظر حقوق بینالملل مجاز است؟ این مقاله تلاش میکند با زبانی ساده، سه پرسش را از هم جدا کند: ادعای نیویورکتایمز چه میگوید، واکنشها به آن چیست، و حقوق بینالملل در مورد حمله به سدها چه حکمی دارد.
نیویورک تایمز در گزارش خود به قلم صنم ماحوزی و اریکا سالمن نوشت که کارشناسان محیط زیست سالها از گسترش سدسازی در مناطقی که نیاز آشکاری به چنین زیرساختهایی نداشتند شگفتزده بودند. نیما شکری، پژوهشگر امنیت آب در دانشگاه فنی هامبورگ، به این روزنامه گفت که هنگام بررسی نقشه حملات هوایی امریکا و اسراییل به تأسیسات موشکی ایران، متوجه شباهت قابل توجهی میان محل این حملات و پراکندگی سدها شد. هفت کارشناس نظامی و منابع آب به نیویورکتایمز گفتند که ساخت تأسیسات گسترده نظامی در نزدیکی سدها میتواند دسترسی پایدار به آب و برق را برای پایگاههای زیرزمینی فراهم کند. دنی سیترینوویچ، تحلیلگر پیشین اطلاعات نظامی اسراییل، گفت جمهوری اسلامی انگیزه زیادی دارد که تأسیسات موشکی خود را از شبکه زیرساختی سراسری مستقل کند. با این حال، خودِ نیویورکتایمز تأکید کرد که به دلیل محرمانه بودن برنامه موشکی ایران، ارتباط میان پروژههای آبی و تأسیسات نظامی «هنوز قطعی نیست». این گزارش با واکنشهای تند و متناقضی روبهرو شد. کاوه مدنی، پژوهشگر شناخته شده محیط زیست و رییس موسسه آب، محیط زیست و بهداشت سازمان ملل متحد، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «کمتر مزخرف بگوییم. حدس و گمان، مدرک نیست. نزدیکی جغرافیایی دو متغیر، دلیلی بر وجود رابطه علت و معلولی نیست.» او هشدار داد که این روایت «میتواند پیامدهای خطرناکی برای زیرساختهای غیرنظامی آب داشته باشد». نیما شکری که خود منبع اصلی گزارش بود پس از انتشار آن موضعش را روشن کرد: «نزدیکی سدها به اهداف نظامی، دلیل ساخت آن سدها را اثبات نمیکند و حمله به آنها را هم توجیه نمیکند.» او صریحا گفت که با حمله به سدها و زیرساختهای آبی غیرنظامی «بهشدت مخالف است». اسفندیار باتمانقلیچ، بنیانگذار اندیشکده «بورس و بازار» استدلال کرد که از بیش از ۵۰۰ سد بزرگ ایران، کمتر از ۵۰ سد توربین تولید برق دارند. او گفت: «این فرضیه که ایران صدها سد ساخته تا برق تأسیسات نظامیاش را تأمین کند، با این آمار جور درنمیآید.» به گفته او، دلیل اصلی سدسازی در ایران رانت گروههای ذینفع و شرکتهای عمرانی وابسته به سپاه است، نه پوشش نظامی. او این گزارش را «نمونه کلاسیک مساله متغیر سوم» خواند: هم سدها و هم تأسیسات نظامی در مناطق کوهستانی ساخته میشوند، بنابراین نزدیکی جغرافیایی لزوما به معنای رابطه علّی نیست. آیا حمله به سد مجاز است؟پاسخ حقوقی به این پرسش، فارغ از درستی یا نادرستی ادعای نیویورکتایمز، نسبتا روشن است: سدها تحت حمایت ویژه حقوق بینالملل بشردوستانه قرار دارند. بر اساس ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو (۱۹۷۷)، «آثار و تأسیساتی که نیروهای خطرناک دارند، یعنی سدها، خاکریزها و نیروگاههای هستهای، نباید هدف حمله قرار گیرند، حتی وقتی که اهداف نظامی باشند، اگر چنین حملهای ممکن است موجب رها شدن نیروهای خطرناک و در نتیجه تلفات شدید در میان جمعیت غیرنظامی شود.» کمیته بینالمللی صلیب سرخ این قاعده را به عنوان یک هنجار حقوق بینالملل عرفی قابل اجرا در درگیریهای مسلحانه بینالمللی و غیربینالمللی تأیید کرده است. به عبارت ساده: حتی اگر یک سد «هدف نظامی» محسوب شود، حمله به آن تنها در شرایط بسیار محدودی مجاز است و باید «دقت ویژه» شود تا خطر رها شدن سیلاب و کشته شدن غیرنظامیان به حداقل برسد. نکته مهم دیگر این است که کنوانسیونهای ژنو صراحتا حمله به «اشیای ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی» از جمله «تأسیسات و منابع آب آشامیدنی و تأسیسات آبیاری» را ممنوع کردهاند. حتی در صورتی که زیرساختی هم کاربرد غیرنظامی و هم کاربرد نظامی داشته باشد، اصل تناسب حکم میکند که اگر تلفات غیرنظامی مورد انتظار در مقایسه با مزیت نظامی مستقیم و مشخص «بیش از حد» باشد، حمله باید لغو شود. بحث درباره ارتباط سدهای ایران با پایگاههای موشکی، در بهترین حالت یک «گمانهزنی» است که خود نویسندگان گزارش و حتی پژوهشگری که دادههای اولیه را فراهم کرده، بر قطعی نبودن آن تأکید کردهاند. اما پرسش حقوقی پاسخ روشنتری دارد: سدها، به دلیل نیروهای خطرناکی که در خود نگه میدارند، تحت حمایت ویژه حقوق بینالملل قرار دارند و حمله به آنها - فارغ از هر ادعایی درباره کاربرد نظامی - تنها در شرایط بسیار استثنایی و با رعایت اصل تناسب ممکن است قابل توجیه باشد. خطر اصلی این گزارشها نه در اثبات یک «توطئه» بلکه در فراهم کردن بهانهای برای عادیسازی حمله به زیرساختهایی است که زندگی میلیونها غیرنظامی به آنها وابسته است.
۳. روزنامه ایران
تیتر: هوش مصنوعی و آینده نظام تأمین مالی خرد
نویسنده: سید رضا راستی الحسینی
نهاد قرضالحسنه بهعنوان یکی از ارکان اصیل اقتصاد اسلامی، همواره بر پایه اعتماد، خیرخواهی و رفع نیازهای ضروری اقشار مختلف جامعه بنا شده است. با این حال، گذار از عصر سنتی به عصر دیجیتال و ظهور پدیدهای به نام هوش مصنوعی، بازتعریف سازوکارهای این نهاد مالی را به یک ضرورت اجتنابناپذیر تبدیل کرده است. امروز دیگر نمیتوان تنها با تکیه بر روشهای دستی و سنتی، پاسخگوی نیازهای شتابان و گسترده جامعه بود. هوش مصنوعی با توان پردازشی خیرهکننده خود، بستری فراهم آورده که در آن عدالت توزیعی، سرعت در خدمترسانی و کاهش هزینههای عملیاتی به بهترین شکل ممکن محقق شود.
در نظامهای مالی نوین، چالش اصلی همواره تشخیص درست اعتبار متقاضیان و تسهیل دسترسی به منابع مالی در کمترین زمان ممکن بوده است. هوش مصنوعی با ورود به حوزه اعتبارسنجی هوشمند، انقلابی در این مسیر ایجاد کرده است. به جای تکیه صرف بر وثایق ملکی یا ضامنهای متعدد که فرآیند دریافت وام را برای طبقات ضعیف دشوار میکرد، اکنون الگوهای رفتاری، سوابق تراکنشها و دادههای دیجیتال در کسری از ثانیه تحلیل میشوند. این فناوری اجازه میدهد تا نهادهای مالی با دقت بالایی میزان پایبندی افراد به تعهداتشان را سنجیده و وامهای خرد را بدون تشریفات دستوپاگیر اداری تخصیص دهند.
یکی از نمودهای بارز این تحول در کشور ما، اقدامات پیشرو در نهادهایی نظیر بانک قرضالحسنه مهر ایران است. این بانک با درک صحیح از نیازهای روز، مسیر خود را به سمت بانکداری دیجیتال تغییر داده و با حذف شعبهمحوری، خدمات خود را بر بستر پلتفرمهای برخط عرضه کرده است. اپلیکیشنها بهعنوان یک بازوی اجرایی در حوزه تأمین مالی خرد، توانستهاند با بهرهگیری از زیرساختهای نوین، خدماتی همچون پرداخت وام در قالب اقساط کوتاهمدت ششماهه را برای خرید کالا و رفع احتیاجات ضروری فراهم کنند. این الگو نشاندهنده آن است که چگونه فناوری میتواند در خدمت ترویج فرهنگ قرضالحسنه قرار گیرد و فاصله میان نیاز مردم و منابع مالی را به حداقل برساند.
خدمات برخط از جمله کیف پولهای دیجیتال، بخش دیگری از این زنجیره هوشمند هستند که به جریان سیال پول در اقتصاد خرد کمک میکنند. زمانی که احراز هویت به صورت کاملاً غیرحضوری و با استفاده از الگوریتمهای تشخیص چهره و تحلیل دادههای هویتی توسط هوش مصنوعی انجام میشود، عملاً صفهای طولانی در شعب حذف شده و کرامت انسانی مراجعان بیش از پیش حفظ میگردد. در این زیستبوم، هوش مصنوعی نه تنها یک ابزار فنی، بلکه یک دیدهبان دقیق برای پیشگیری از تخلفات و انحراف منابع است که اطمینان میدهد تسهیلات دقیقاً به دست نیازمندان واقعی میرسد.
باید توجه داشت که هدف غایی از ادغام فناوریهای دیجیتال با مفاهیم اصیلی چون قرضالحسنه، تنها سرعت بخشیدن به فرآیندها نیست؛ بلکه هدف اصلی، افزایش تابآوری اقتصادی جامعه است. وقتی یک شهروند بتواند در هر ساعت از شبانهروز، بدون نیاز به مراجعه حضوری و تنها از طریق تلفن همراه خود، اعتبار لازم برای یک ضرورت معیشتی یا درمانی را از طریق اپلیکیشنهای تخصصی دریافت کند، حس امنیت اقتصادی در جامعه تقویت میشود. این دقیقاً همان نقطهای است که هوش مصنوعی در نقش یک «کمکیار اجتماعی» ظاهر میشود و عدالت در دسترسی به منابع را معنا میبخشد.
در نهایت، آینده نظام تأمین مالی خرد در ایران در گرو توسعه همین بسترهای هوشمند است. تقویت زیرساختهای ابری، گسترش امضای دیجیتال و استفاده گستردهتر از یادگیری ماشین برای تحلیل رفتارهای مالی، میتواند ایران را در حوزه بانکداری اسلامی و قرضالحسنه دیجیتال به یک الگو در منطقه تبدیل کند. ما در آستانه عصری هستیم که در آن «برکت» نهفته در قرضالحسنه با «دقت» هوش مصنوعی گره خورده است تا باری از دوش مردم برداشته شود و چرخهای اقتصاد مردمی با شتاب بیشتری به حرکت درآید. یادمان باشد که فناوری در خدمت انسان، والاترین هدف در طراحی سیستمهای نوین مالی است و امروز این فرصت بیش از هر زمان دیگری فراهم است.
۴. روزنامه کیهان
تیتر: ردپای ستون پنجم را گم نکنید!
نویسنده: حسین شریعتمداری
۱- این روزها، ایران عزیزمان درگیر یک جنگ ترکیبی تمام عیار
است و آمریکا را به اعتراف دوست و دشمن با شکستهای سختی روبهرو کرده است. دشمن اما، اگر از در رانده شود، بازگشت از پنجره را فراموش نمیکند. از این دریچه، به وضوح میتوان دید که آمریکا و متحدانش بخش قابل توجهی از توان خود را روی دو محور فشار اقتصادی و پمپاژ یاس و ناامیدی متمرکز کردهاند و شاهد شماری از اقدامات تنشآفرین هستیم که نمیتوان و نباید از نقش ستون پنجم در پیدایش آن غافل بود. برخی از این تصمیمها بهگونهای است که حتی اگر کشور در شرایط عادی و غیر جنگی هم بود، اتخاذ آن با هیچ عقل سلیم و نگاه اندیشمندانهای همخوانی نداشت. از این روی اتخاذ این تصمیمها نه فقط نابلدانه و ناشیانه به نظر میرسند، بلکه احتمال دخالت ستون پنجم در اینگونه سیاستپردازیها و تصمیمسازیها را نیز قوت میبخشند. بهعنوان مثال، ماجرای بنزین، نان، قیمتهای افسارگسیخته خدمات درمانی، کالاهای ضروری دیگر و... را میتوان در این فهرست جای داد. نکته درخور توجه دیگر آنکه در اتخاذ این تصمیمهای هنجارشکن، نوعی عجله نیز دیده میشود(!) انگار که تصمیمسازان نابلد و یا ستون پنجمیهای القاءکننده، نگران از دست رفتن فرصتها هستند!
۲- پیش از این در یادداشتی آورده بودیم که واژه «ستون پنجم - Fifth column» از چند دهه قبل و در جریان جنگهای داخلی اسپانیا، وارد فرهنگ سیاسی شده است. ژنرال فرانسیسکو فرانکو،
دیکتاتور خونریز اسپانیا، هنگامی که قصد حمله به مادرید و برچیدن بساط جمهوری را داشت، در نامهای خطاب به جمهوریخواهان که شهر مادرید را در اختیار داشتند، نوشت: «من با چهار ستون سرباز و تجهیزات از شرق و غرب و شمال و جنوب به سوی شهر در حرکتم، اما شما فقط روی این چهار ستون حساب نکنید بلکه ستون دیگری هم داریم که در داخل شهر و حتی در میان جمع شما هستند که برای ما فعالیت میکنند! آنها ستون پنجم ما هستند»(!). وقتی سپاه فرانکو به مادرید رسید، ستون پنجم از مدتها قبل، ماموریت خود را آغاز کرده و با انتشار داستانهای ساختگی و دروغپردازیهای پیدرپی، خواستههای ژنرال فرانکو را بدون ذکر نام و در قالب خیرخواهی برای مردم اسپانیا تبلیغ کرده بود و اینگونه بود که، دیکتاتور خونریز اسپانیا بیش از سه دهه حاکم مطلقالعنان این کشور بود».
۳- «نفوذ» که خطر آن بارها در هشدارهای امام راحل و آقای شهیدمان آمده است، انواع متفاوتی دارد که دو نوع آن از اهمیت بیشتری برخوردار است. نوع اول آن، نفوذ برای ترور، انفجار، سرقت اطلاعات و اسناد محرمانه و خرابکاریهای دیگری از این نوع است. شناخت اینگونه از نفوذیها بر عهده نیروها و سازمانهای اطلاعاتی است و مراکز اطلاعاتی کشورمان نشان دادهاند که در این زمینه از توانمندیهای فراوان و درخور توجهی برخوردارند. نوع دوم نفوذ که خطرناکترین نوع آن است، «نفوذ در ساختار» و مراکز سیاستپرداز و تصمیمساز نظام است. در این حالت ماموریت عامل نفوذی تغییر محاسبات مسئولان است بهگونهای که خروجی آن، با خواسته دشمن همسو و همجهت باشد. در این کلام از بیانات آقای شهیدمان که فقط بخشی از دهها هشدار حضرت ایشان درباره نفوذ است توجه کنید. میفرمایند: «من از روی اطّلاع دارم عرض میکنم که برنامه نفوذ در کشور یک برنامه جدّی استکبار است، برنامه جدّی آمریکاییها است؛ دارند دنبال میکنند که نفوذ کنند. یکی از آماجهای این نفوذ مسئولانند؛ آماج دوّم مردمند.... مسئولان آماج این نفوذند؛ برای چه؟ هدف چیست؟ هدف این است که محاسبات مسئولان را عوض کنند و تغییر بدهند؛ یعنی مسئول جمهوری اسلامی به این نتیجه برسد که با ملاحظه هزینه و فایده احساس کند که باید این اقدام را بکند، این اقدام را نکند؛ نفوذ برای این است. به این نتیجه برسد که فلان رابطه را قطع کند، فلان رابطه را ایجاد کند؛ نفوذ برای این است که این محاسبات در ذهن مسئولین عوض بشود... وقتی نتیجه این بشود که فکر مسئولین و اراده مسئولین در مشت دشمن قرار بگیرد، دیگر لازم نیست دشمن بیاید دخالت مستقیم بکند؛ نه، مسئول کشور همان تصمیمی را میگیرد که او میخواهد».
۴- حالا این پرسش در میان است که آیا ستون پنجم دشمن را میتوان شناخت؟پاسخ این سؤال مثبت است. این طیف از نفوذیها را با توجه به نوع ماموریت آنها میتوان شناخت چگونه؟ ماموریت کسی که برای نفوذ در ساختار نظام و تغییر محاسبات مسئولان آمده است، با ماموریت کسی که برای خرابکاری و ترور آمده است، تفاوت فراوانی دارد. کسی که با هدف ترور و خرابکاری نفوذ کرده است، زبان و قلم و ظاهری همخوان و همراه با نیروهای مؤمن و انقلابی دارد و هرگز دست به اقدامی نمیزند و یا سخنی بر زبان و قلم نمیآورد که با مبانی و اصول نظام متفاوت باشد و هویت واقعی او را فاش کرده و مانع انجام ماموریتش بشود!
دم فرو بستن یکی از اساسیترین آموزهها در ماموریت اوست. اما نفوذیهایی که ماموریت آنها «تغییر محاسبات مسئولان» است باید دیدگاه و نظر خود را بر زبان و قلم بیاورند و از این رهگذر ذهن و دیدگاه مسئولان را با آنچه در پی القای آن هستند، همسو کرده و جهت بدهند. «نقطه افشاء» دقیقاً همینجاست. البته اگر چشم بینا و گوش شنوایی در میان باشد(!) چرا که نظرات مطرح شده از سوی این طیف، الزاماً با مبانی و نقشه راه اعلام شده نظام زاویه دارد و از این طریق قابل شناسایی خواهند بود. گفتنی است، در کلام خدا نیز به این راه برای شناخت دشمنانی که در لباس دوست خزیدهاند اشاره شده است. آنجا که در آیه ۳۰ سوره محمد(ص) خطاب به پیامبر اعظم(ص) آمده است:
«وَ لو نشاء لاریناکهم فلعرفتهم بسیماهم و لتعرفنهم فی لحن القول و الله یعلم اعمالکم ... و اگر بخواهیم آنها را به تو نشان میدهیم تا آنها را از چهرهشان بشناسی [اما چنین نکردهایم ولی تو] آنها را از نوع سخن و [نظریاتی که مطرح میکنند] خواهی شناخت؛ و خدا کارهای شما را میداند».
۵- حضرت آقای شهید چند روز قبل از آخرین انتخابات ریاست جمهوری (۵ تیرماه ۱۴۰۳) خطاب به دو نامزد انتخابات میفرمایند: «توصیه و عرض ما به نامزدهای انتخابات [این است]. من به این حضرات محترم عرض میکنم که با خداوند خودتان عهد کنید که اگر موفق شدید و توانستید مسئولیتی به دست آورید، کسان و کارگزاران خود را از کسانی قرار ندهید که ذرهای با انقلاب زاویه دارند. آن کسی که با انقلاب، با امام راحل، با نظام اسلامی ذرهای زاویه داشته باشد، او به درد شما نمیخورد. او همکار خوبی برای شما نخواهد بود. آن کسی که دلبسته آمریکا باشد و تصور کند که بدون لطف آمریکا نمیشود قدم از قدم برداشت در کشور، او برای شما همکار خوبی نخواهد بود».
۶- خطر زاویهدارها هنگامی است که در مسئولیتهای کلیدی (حتی لایههای دوم و سوم) به کار گرفته شوند و یا بهعنوان مشاور، در کنار فلان مسئول حضور داشته باشند و متاسفانه باید گفت که این رخداد خسارتبار در پارهای از موارد به وقوع پیوسته است و برخی از مسئولان، زاویهدارهایی از این دست را (خواسته یا ناخواسته) در پوشش «وفاق» به کار گرفتهاند! و حال آنکه، وحدت یا وفاق تعریف شناخته شدهای دارد. وفاق که گزاره بسیار ارزشمندی نیز هست، در میان کسانی است که اصول و مبانی مشترکی دارند، اگرچه ممکن است سلیقههای سیاسی متفاوت و حتی متضادی داشته باشند. با این تعریف از وفاق، زاویهدارها نه فقط وصله ناجور وفاق، بلکه آفت و دشمن وفاق نیز هستند.
اکنون دو پرسش جدی در میان است. اول آنکه آیا زاویهدارها در برخی از مسئولیتهای حساس به کار گرفته نشدهاند؟! پاسخ آن است که شدهاند. و پرسش دوم این که، مجلس با وظیفه نظارتی خود، دولت با مسئولیت اجرائی خود، دستگاه قضائی با تصریح قانون اساسی بر پیشگیری از وقوع جرم و مراکز اطلاعاتی و امنیتی با شرح وظایف تعریف شده برای مقابله با برهمزنندگان امنیت کشور، در کجای این میدان ایستادهاند؟!
۵. روزنامه اطلاعات
تیتر: کارگران و کارمندان عامل تورم نیستند
نویسنده: فتحالله جوادی
اخیراً صحبتی از جناب عارف معاون اول رئیس جمهور محترم رسانهای شده که گفتهاند برخی از مشکلات را خودمان به وجود میآوریم مثل تصویب سالانه افزایش حقوق همپای تورم کارمندان و کارگران... به بیان دیگر چنین استدلال کردهاند که علت اصلی یا یکی از مهمترین عوامل رشد تورم در کشور، همین مصوبه است و شاید به همین خاطر هم بوده که در لایحه پیشنهادی امسال به ۳۵ درصد افزایش بسنده کردهاند که البته هنوز محل مناقشه است و چکش کاری آن باید در صحن مجلس و در کمیسیون تلفیق انجام پذیرد. نگارنده شخصاً به جناب ایشان ارادت دارد هم به عنوان یک چهره فهیم دانشگاهی و هم به عنوان یکی از کارگزاران دلسوز و همهجانبهگر که گرچه در جناح اصلاحطلب طبقهبندی میشود اما به میانهرو بودن، اعتدال داشتن و پرهیز از اتخاذ مواضع ساز حزبی شهره است و یک چهره سیاسی حزبی صرف نیست. انصافاً هم زحمات ایشان در معیت رئیس جمهور و همه کابینه دکتر پزشکان در اداره دشوار و سخت امور اجرایی کشور در میانه و محاصره بحرانها و جنگها تجاوزکارانه دشمن غیرقابل انکار و شایان قدردانی است اما این گزاره که عامل اصلی تورم یا مهمترین عامل ایجابی آن افزایش حقوقهاست، چندان علمی و مطابق با واقعیتهای اقتصادی نیست.
نخست آنکه سهم دستمزد در هزینه تولید کالا حداکثر ۱۲ درصد است و نه پنجاه یا شصت درصد در حالیکه نرخ تورم تولیدکننده به مرزهای نگرانکنندهای بین ۱۲۰ تا ۱۴۰ رسیده است که ربط چندانی به دستمزد ندارد. البته در شرکتهای خدماتی این نسبت تا حدی متفاوت است اما باز هم با توجه به افزایش شدید قیمتها در بخش خدمات، سهم دستمزد رقم قابل توجهی نیست ضمن آنکه در این بخش دستمزدها توافقی است و بخش قابل توجهی از آنها هم مشمول قانون کار نیستند.
نکته مهم دیگر اینکه با دادن نشانی غلط به حاکمیت که عامل تورم، دستمزد است عملا بیشترین لطمه را به خود تولید هم وارد کردهایم و آن ضعیف و لاغرکردن توان تقاضای کل است. توضیح مختصر آنکه وقتی قشر کارمند، کارگر و بازنشسته که در مجموع با خانوادههایشان حدود پنجاه درصد جامعه را تشکیل میدهند از اقتصاد ضعیفی برخوردار شوند ضربه کاری به تقاضای کل جامعه که عامل اصلی و پیشران تولید است وارد میآید یعنی محصول تولید میشود اما خریدار آنقدر ضعیف شده است که توان خرید ندارد چرا که در تهیه احتیاجات اولیه و قوت لایموت خود را اولویت اول میداند.
بحث مهم دیگر اما به ویژه در شرایط دشوار اقتصادی فعلی پایین آمدن آستانه تحمل و تهدید تابآوری اجتماعی است که از اولویتهای نخست نظام است.
اکثریت این جمع کثیر را طبقه متوسط جامعه تشکیل میدهند که متاسفانه تا حد زیادی به طبقه پائینتر اقتصادی سقوط کردهاند و فشار بیشتر بر این طبقه، نافی تاکید مقامات سیاسی و امنیتی و به ویژه رهبر انقلاب دایر بر ضرورت حفظ انسجام ملی و ارتقای تابآوری جمعی است.
کارگران، کارمندان و بازنشستگان جامعه ایران، از وفادارترین اقشار نسبت به کشور و مملکت بودهاند و در اکثر مقاطع حساس، در میدان حماسه و مقاومت و حال تابآوری در برابر تجاوزگران حضور داشته و دارند و اتهام علت رشد تورم به خاطر افزایش حقوق آنان نه تنها یک جفا بلکه از نظر منطق اقتصادی هم کاملا ناروا و یک نشانی غلط است آنهم در حالیکه شاهد تبعیضهای ناروا در پرداختها در همین شرکتهای دولتی و حاکمیتی در نظام پرداختها از طرفی و رشد فاصلههای طبقاتی در سایه ناکارآمدی نظام مالیاتی و عدم انجام اصلاحات ساختاری منطبق با شرایط جنگی و اقتصاد مقاومتی و رهاشدگی شبکههای پرنفوذ وابسته به الیگارشی قدرتمند پشت پرده و عدم مقابله جدی و لازم با فعالیتهای سوداگرانه آنها و قطع ریشههای رانت و فساد به قدر و کفایت شرایط جنگی امروز، از سوی دیگر هستیم.
آقای دکتر، حتماً میدانید که تورم نقطه به نقطه از مرز ۸۰درصد گذشته و تورم تولیدکننده بالای صددرصد است. بهتر از نگارنده میتوانید بررسی کنید که علت غایی چنین تورمی تا چه حد محصول افزایش حقوق کارگران و کارمندان و بازنشستگان است و تا چه میزانی محصول رشد نقدینگی، چاپ پول، کسری بودجه، عدم انجام اصلاحات ساختاری، ناترازی مالی دولت عدم اصلاح نظام مالیاتی و بانکی و عدم اصلاح نظام توزیع یارانهها و تشویق ضمنی فعالیتهای سوداگرانه و تنبیه عملی بخش تولید مولد و ثروتآفرین کشور است.
همه میدانیم که در شرایط حاضر اداره دولت چه کار دشواری است و قدردان تلاشهای همه عزیزان هستیم و به شما خداقوت میگوئیم اما اجازه ندهید سبد خرید این حجم عظیم خانوار با بیش از این خالی شدن به علت رشد تورم افزایش نیمبند حقوق آنان نیست. اندکی فشار را از روی دوششان بردارید.
۶. روزنامه اعتماد
تیتر: اعتماد عمومی پیششرط اصلاحات اقتصادی
نویسنده: نورالدین آهی
یکی از مهمترین سرمایههای هر دولت، اعتماد عمومی است؛ سرمایهای که بدون آن، حتی ضروریترین تصمیمهای اقتصادی نیز با دشواری و مقاومت اجتماعی روبهرو میشوند. دولت چهاردهم با رای مردم و بر پایه وعده بهبود شرایط زندگی و تقویت سرمایه اجتماعی شکل گرفته است. از اینرو، در مواجهه با مسائل اقتصادی، توجه به واقعیتهای معیشتی و آرامش روانی جامعه باید در کنار ملاحظات فنی و کارشناسی قرار گیرد. اظهارات اخیر درباره وضعیت بنزین، کارتهای سوخت جایگاهها و ضرورت ذخیره سهمیه، بار دیگر اهمیت مسوولیت ارتباطی مدیران را آشکار کرد. مساله فقط محتوای یک اظهارنظر نیست؛ مساله آن است که سخنان مسوولان، بهویژه در موضوعات حساس اقتصادی، مستقیما بر انتظارات و احساس امنیت اقتصادی مردم اثر میگذارد. طرح سناریوهای نهایی نشده یا ارسال پیامهای متفاوت از سوی مسوولان، میتواند نگرانیهایی ایجاد کند که با اطلاعرسانی دقیق و هماهنگ قابل پیشگیری است. البته ناترازی انرژی و ضرورت اصلاح الگوی مصرف، واقعیتهایی انکارناپذیرند. دولت نمیتواند نسبت به رشد مصرف، قاچاق سوخت و ناکارآمدی نظام توزیع بیتفاوت باشد. اما پرسش اساسی این است که هزینه اصلاحات چگونه و بر عهده چه کسانی قرار میگیرد؟ نمیتوان پیش از اصلاح ساختارها، تمام بار مشکلات انباشته شده را به مصرفکننده منتقل کرد. اصلاح سیاست انرژی باید از اصلاح نظام توزیع، مقابله موثر با قاچاق، ارتقای بهرهوری، بهبود کیفیت خودروها و توسعه حملونقل عمومی آغاز شود. هرگونه تغییر در سهمیه یا سازوکار عرضه نیز باید بر پایه ارزیابی کارشناسی، شفافیت، اطلاعرسانی به موقع و سنجش آثار اجتماعی صورت گیرد. بنزین برای بخش بزرگی از جامعه فقط یک حامل انرژی نیست؛ با رفتوآمد، اشتغال و درآمد خانوار پیوند دارد. در این میان، مسوولیت دولت صرفا اتخاذ تصمیم درست نیست؛ توضیح درست تصمیم نیز بخشی از حکمرانی است. مردم حق دارند بدانند چه تغییری در سیاستها در دست بررسی است، دلایل آن چیست و چه تدابیری برای جلوگیری از فشار بیشتر بر زندگی آنان پیشبینی شده است.
هماهنگی در اطلاعرسانی و پرهیز از اظهارنظرهای پراکنده، ضرورتی مدیریتی و بخشی از صیانت از اعتماد عمومی است. از منظر حکمرانی مشارکتی، اصلاحات اقتصادی زمانی پایدار خواهد بود که جامعه در جریان ضرورتها و پیامدهای آن قراربگیرد و امکان بیان نگرانیها و پیشنهادهای خود را داشته باشد. احزاب، تشکلهای مدنی، نخبگان و نمایندگان گروههای اجتماعی میتوانند در این مسیر نقش موثری ایفا کنند. وفاق ملی نیز در همین معناست: شنیدن صدای مردم، مشارکت دادن آنان در تصمیمهای مهم و توزیع منصفانه هزینهها و منافع اصلاحات. دولت چهاردهم برای عبور از مشکلات ساختاری اقتصاد به تصمیمهای دشوار نیاز دارد؛ اما دشواری تصمیم نباید به غافلگیری جامعه منجر شود. اصلاحات اقتصادی بدون اعتماد عمومی به نتیجه نمیرسد و اعتماد عمومی نیز با گفتار مسوولانه، شفافیت و توجه واقعی به زندگی مردم حفظ میشود. آرامش جامعه نباید هزینه بیانضباطی در اطلاعرسانی یا تاخیر در اصلاح ساختارها باشد.
۷. روزنامه شرق
تیتر: اعتراف
نویسنده: سیدمصطفی هاشمیطبا
کجاست وزیر دفاع زیباروی آمریکا یعنی آقای واین برگر که میخواست ریشه ایران را برکند؟ کجایند بعثیهای عفلقی همچون صدام حسین که میخواستند خوزستان را به خاک خود ضمیمه کنند و روانه تهران شوند؟ کجاست آرین شارون قصاب صبرا و شتیلا که میخواست سر مار (ایران) را بکوبد. همه رفتهاند اما ایران مثل همیشه مانده است. حتی در بدترین شرایط که از چهار سو ایران به اشغال شغالان درآمده بود، نادرهمردی برومند از خراسان، نادرقلینام، همه را سرکوب و اخراج کرد. این داستان به جایی رسیده که نتانیاهو را وادار به اعتراف کرده است که یا ما ایران را نابود میکنیم یا ایران ما را. تاریخ نشان داده که ایران نابودشدنی نیست؛ پس در وجود و ذهن او نابودی اسرائیل رقم خورده است. نقل قولی منسوب به نویسنده معروف یهودی، یوال نوح هراری که کمی تا قسمتی هم صهیونیست است، وجود دارد که میگوید: تاریخ انباشته از جنازه امپراتوریهایی است که قدرت نظامی را با برتری تمدنی اشتباه گرفتهاند. ایران یک «کشور-ملت» به معنای مدرن کلمه نیست، بلکه یک «کشور-تمدن» است که از تمام امپراتوریهایی که سعی در دفنکردنش داشتند، بیشتر عمر کرده است. شما نمیتوانید فرهنگی را که در تار و پود شناخت بشری بافته شده، به صفر برسانید (یعنی کاری کنید که همه چیز را از صفر شروع کند). نابودکردن ایران مانند «لوبوتومی»کردن (جراحی تخریب مغز) حافظه جمعی گونه انسان است. قدرت زودگذر است، اما یک داستان سههزارساله شکستناپذیر است. البته این گفته منسوب به نوح هراری بسیار زیبا و برای ما فریبندگی دارد، اما شاید درون آن شیطنتهایی مشابه شیطنتهای همپیالهایهایش دیده شود؛ همانند آنچه در مورد قدرت ایران و چهارمین قدرت در جهان توسط برخی آمریکاییها گفته میشود. تکیه برحق بر تمدن و افکار متعالی در این نوشته دیده میشود.
اما قدرت یکی از اجزای تمدن است و البته تمدن ایران قدرتهای مهاجم را در خود هضم کرده است، اما اگر شاه سلطان حسین صفوی در کنار تمدن ایران قدرت خود را اسیر رمل، جادو، حدس، خیال و خرافات نمیکرد، آیا آنهمه فاجعه توسط محمود افغان اتفاق میافتاد؟ پایه تمدن ایران براساس حقوق بشر، رعایت عدالت و حقوق مردم استوار بوده و این استواری را با قدرت نظامی استحکام بخشیده بودند و پیامبر رحمت که دینش پیوندی بلندمرتبه بر تمدن ایران زده است، در کنار همه رحمتهای خود و سفارش انجام قسط و عدالت حتی بر اسلامنیاورندگان غیرمهاجم و توصیه بخشش، به فرمان قرآن کریم که «اعدولهم مااستطعتم بقوه» تواناییهای مسلمانان را از قوه به فعل درآورد. حرفهای نوح هراری واقعی، خوب و زیباست و مایه سربلندی ایرانیان در همه دنیا، اما نکند که فریب مار خوش خط و خال را بخوریم. درست است که در دنیا ما را با مولوی میشناسند و نه گوهر گرانبهایی چون نادر، درست است که خیام را مظهر ریاضی تاریخ و ایران میدانند و نه ابومسلم را، درست است که ابوریحان را مظهر حکمت ایران میشناسند و نه آرش را، اما در کنار فردوسی و حافظ و سعدی و رازی و نظامی و دیگرانی که مظهر تمدن ایران شناخته شدهاند، حافظان مرز و بوم یعنی آریوبرزن و ابومسلم و اسمعیل و نادر و بایندر علَمهای پابرجا بودهاند. حال موقع آن است که نه فریفته تمدن علمی باشیم و نه غرور قدرت بر ما حاکم شود. همواره در فرهنگ ایران اسلامی، تواضع جای محکمی داشته است. درحالیکه در برابر قدرت مقهور نشده و نباید بشویم، قدرت قاهره ما هم باید با تواضع در کنار تمدنهای متعالی قرار داشته و انسانمحور باشد و در مقابل اندیشههای کودککشی، پاکسازی قومی، برتری نژادی، نابودکردن مادران، قتلعام مردان که در تلمودهای خاخامهای یهودی بهصراحت از آن تمجید شده است، سینه سپر کند. قدرت ایران در کنار تمدنمان باید خود حافظ و نگهبان انسانها باشد و به هر اندازه قویتر، فروتنتر و مستحکمتر ظهور و بروز کند. برخلاف آنچه برخی حکومتها که قدرت خود را فقط در خلق و استحکام نیروی نظامی میبینند و بر گسترش آن حد یقفی قائل نیستند، در تمدنهای بزرگ قدرت علاوه بر وجود نیروی نظامی کارآمد و فداکار باید در وجود مردم آن تجلی یابد. این قدرت یعنی ایمان، اعتمادبهنفس، چشم و دل سیربودن و عدم طمع به دنیاگرایی، قانعبودن به مصرف و عدم قانعبودن به تلاشها و زندگی معمولی و جاری مردم. چنین میشود که تمدن قوام مییابد و از گزند دشمنان محفوظ و باقی میماند. این تمدن دیرپای، عدالتگستر و نیکخواه مردم دنیاست. تمدن ایران اسلامی در حقیقت باید وارث اخلاق پیامبر که همواره غم امت را در دل داشتند و هرگز این غم را ظهور نمیدادند، بلکه برعکس صورتشان همواره به لبخند آراسته بود، باشد. چنین تمدنی که آراسته به ملکات اخلاقی و مجهز به قدرت عدالتطلب باشد، همواره دیرپای خواهد بود و افرادی شبیه واین برگر، صدام، شارون، نتانیاهو، ترامپ و دیگران نمیتوانند بر آن خلجانی وارد کنند. چنین باد تمدن دیرپای ایران اسلامی.
۸. روزنامه آرمان ملی
تیتر: حقه کثیف علیه ایران و لزوم هوشیاری
نویسنده: علیاصغر زرگر
به نظر میرسد آمریکاییها و اسرائیلیها دیگر چیزی در بساط ندارند که با آن ایران را تهدید کنند یا بهانهای برای انجام یک تجاوز نظامی دیگر بتراشند. به همین دلیل، به تبلیغاتی متوسل شدهاند که میتوان آنها را بهمعنای واقعی کلمه «تبلیغات کثیف» نامید؛ همانطور که خودشان مدعی هستند ایران به دنبال ساخت یا استفاده از «بمب کثیف» است. البته این شیوه تبلیغاتی تازگی ندارد. اگر به تاریخ جنگهایی که آمریکا در آنها وارد شده است نگاه کنیم، میبینیم که بارها از چنین بهانههایی برای توجیه ورود به جنگ یا آغاز تجاوز نظامی استفاده کردهاند.
از جمله در جریان ورود آمریکا به جنگ جهانی دوم، با طرح اتهاماتی علیه ژاپنیها و حمله به پلها و مواردی از این دست، تلاش شد زمینه ورود به جنگ فراهم شود. در مورد ویتنام نیز با طرح بهانههایی مشابه، آمریکا وارد جنگ شد. در مورد کوبا و برخی کشورهای دیگر هم نمونههای مشابهی وجود داشته است. بهویژه در دو دهه اخیر، بار دیگر همین سیاست در قبال صدام حسین و عراق تکرار شد. آنها ادعا میکردند که صدام حسین دارای سلاحهای شیمیایی و کشتار جمعی است و بر اساس همین ادعاها، زمینه حمله به عراق را فراهم کردند. اما بعدها مشخص شد که بخش عمده این ادعاها دروغ بوده و صرفاً بهانهای برای آغاز تجاوز نظامی به یک کشور بوده است.
در مورد ایران نیز به نظر میرسد، یا بهتر است بگوییم به احتمال بسیار زیاد، با همین سناریو مواجه هستیم. به نظر میرسد دیگر بهانهای برای آنها باقی نمانده و از مسیرهای دیگر نمیتوانند تجاوز نظامی خود را توجیه کنند. برای مثال، در مورد ادعای تلاش ایران برای دستیابی به سلاح هستهای، خودشان مدعی بودند که تمام آنچه به فعالیتهای غنیسازی مربوط میشد، از بین بردهاند.
از سوی دیگر، شواهد و اظهارات مطرحشده نشان داده است که ایران در سایر تأسیسات نیز فعالیت قابلتوجهی در این زمینه ندارد و اساساً فعالیتهای غنیسازی در ایران متوقف شده است. ایران نیز آمادگی خود را اعلام کرده است که پس از فراهم شدن شرایط مورد نظر، درباره این موضوع به توافقی جامع دست یابد؛ توافقی که بر اساس آن، تهران متعهد شود به دنبال دستیابی به سلاح هستهای نیست و طرفین بتوانند در این زمینه به تفاهم برسند.
بنابراین، به نظر میرسد اسرائیلیها از این طریق بار دیگر در پی آن هستند که آمریکا را به دنبال خود بکشانند و زمینه یک تجاوز نظامی دیگر علیه ایران را فراهم کنند. با این حال، در مجموع، به نظرم افکار عمومی جهان و منطقه تا حدودی به مرحلهای رسیده است که دیگر بهسادگی به اینگونه ادعاها و تبلیغات گوش فرا نمیدهد و آنها را نمیپذیرد. نمونه آن، ادعاهایی است که درباره سدهای ایران مطرح شد؛ از جمله اینکه ۴۰۰ سد ایران با هدف تقویت نوعی بنیه دفاعی برای مسائل موشکی ساخته شدهاند.
در حالی که همان افرادی که از آنها مصاحبه گرفته شده بود، بعداً این ادعاها را رد کردند و گفتند اساساً موضوع مصاحبههایشان چنین مسائلی نبوده، بلکه درباره آب، خشکسالی، دلایل ساخت سدها و مسائل مرتبط با آن صحبت کردهاند. همچنین ادعاهایی از این دست که ایران قصد دارد در آمریکا خرابکاری کند یا در آنجا بمب کثیف استفاده کند، به نظر میرسد دیگر برای افکار عمومی قابلقبول نیست.
در واقع، این بهانهها و ادعاهایی که در رسانههای مختلف مرتباً تکرار و بازنشر میشوند، تا حدودی به اموری مضحک تبدیل شدهاند و دیگر نمیتوانند آنچنان که در گذشته اثرگذار بودند، افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهند. با وجود این، به نظر من ایران باید هوشیار باشد؛ چراکه اینگونه اقدامات و اتهامزنیها مسبوق به سابقه است و در مورد کشورهای دیگر نیز از چنین بهانهها و اتهاماتی استفاده شده است.
برای مثال، در سوریه بارها ادعاهایی درباره استفاده حکومت مرکزی از سلاح شیمیایی علیه مخالفان مطرح شد. هدف از طرح این اتهامات، تضعیف حکومت مستقر در سوریه، سست کردن پایههای آن و تضعیف ریشههای حکومت در داخل کشور و در نهایت به جان هم انداختن بخشهای مختلف جامعه بود. بنابراین، ایران باید با هوشیاری بسیار بالا عمل کند و از طریق رسانههای جمعی و سایر ابزارهای اطلاعرسانی، یک کارزار رسانهای اصولی، منطقی و مستند علیه این تبلیغات به راه بیندازد.
مطالب مرتبط

نظرات کاربران برای این مطلب فعال نیست

